KOE PUKO FALE’I ‘O MANUPUPUI’ONE
Koe ha ‘a e langa ‘oku hoko ai ha fakalakalaka...
‘Oku ‘iai ‘a ‘etau lea faka Tonga ‘oku pehe, ‘E ‘IKAI HA ‘UTU IA ‘E TOE HAKEA. Ko e ‘uhinga ia kiha ngaue pe feinga ‘oku ‘ikai ke lava lelei, pea ‘e tatau ai pe ha lahi hono feinga’i, ‘e kei ‘osi kovi pe ia, pea ‘ikai ke fu’u matamata lelei. Ko hotau ngaahi hala pule’anga ‘i Tonga ‘e lava ke tau fakatatau ia ki he lea ko’eni. Tetau fiu mo pahia hono ngaahi mo monomono, ka e ‘ikai pe ke sai ia pea ko e lahi ange ‘a hono ngaahi ko e toe lahi ange ia ‘ene luoluo mo pelepela fau.
Na’e lava foki he ngaahi ta’u ‘o e valunoa hivanoa ‘o ngaahi ai ‘e he Pule’anga Siapani ‘a e konga lalahi hotau ngaahi hala pule’anga ‘i Tonga Tapu, pea ko e konga lahi ai ‘oku kei lelei pe mo malohi. Ka ko e ngaahi konga lahi ‘aupito ‘oe ngaahi hala ‘i Tonga Tapu, Vava’u mo Ha’apai, ‘oku ‘ikai ha ‘utu ia ‘e hakea ‘i hono monomono ma’u pe. Na’u toki lele mai ‘aneuhu ki kolo ‘o toe to pe he luoluo na’e toki monosi atu ‘ehe potungaue ngaahi hala he ‘uike kuo maliu atu. Ko e me’a pe he ‘eku lele atu ko’eni, ‘oku toe falalahi ange ‘a e fanga ki’i luo ne monomono. Na’e pehe mai leva ‘e hoku finemotu’a, na’e totonu ke to’o ‘ae fo’i konga hala ia ko ia ‘o palasitaa’i fakalelei mo malohi, ke ‘oua ‘e toe luoluo lahi ange. Ko hono ‘ai fakakongokonga, ‘e kei luoluo pe ia pea iku ‘o toe lahi ange. Kapau tenau ‘ai pehe he ngaahi luoluo kotoa, mahalo ‘e sai ange ia hano punusi mo punusi. Na’u pehe loto pe, ‘oku mo’oni ‘ae lau ‘ae hoa ka ‘oku ‘ikai keu fa’a fie ‘ulutukua kia ai, he ‘oku ou fa’a meheka he taimi ‘oku malohi ai ‘ene poini ‘a’ana ha’aku.
Kaikehe, ko e anga ia ‘oe langa fakakongokonga pe. ‘E ‘ikai pe ha ‘utu ia ‘e hake ai. Koia ai ‘okapau ko ha’atau langa ke lelei mo tolonga, kuo pau ke tau ‘ai ha me’a koe ‘e fuoloa ange pe tu’uloa. Kapau ‘oku langa hotau hala ke fuoloa ange ‘ene tu’u, pea noo ha pa’anga lahi meihe ngaahi pangike pe koha ngaahi tokoni meihe ngaahi fonua ‘oku nau fa’a tokoni’i kitautolu, ke lahi fe’unga ki hano langa’i faka’angataha. ‘Oku ‘ikai ke ngata pe ‘ihe hala ka ‘e lava ke noo’i ha pa’anga lahi ke langa ‘aki ‘etau ngaahi fiema’u kihe mala’e vakapuna, uafu, ‘uhila he ngaahi kolo ki ‘uta mo motu foki. Ko e lava ko e ‘ae ngaahi ‘elemeniti faka’ekonomika ko’eni ‘o fengaue ‘aki fakataha mo malohi, ‘e lava leva ke hoko ai ha fakalakalaka ‘oku ma’ui’ui ange mo tuputupu’a.
Kuo pau pe foki ke ‘eke’i ia ‘ihe ngaahi feitu’u kehekehe pea mo Falealea, pe ko e ‘ai fua ‘a e fu’u noo lahi pehe ke ha. Tenau ‘eke’i, ‘e totongi ‘ehe ‘etau fanau mo e ngaahi makapuna ‘a e noo ko ia. ‘Io, tenau totongi pe ia ‘e nautolu ‘oka pau tetau ngaue ta’efakapotopoto ‘aki ‘a e ngaahi langa fonua ‘oku tau fakahoko. ‘Okapau tetau ngaue malohi’i ‘aki ‘a e tupu, ‘e lava ke ma’u meihe ngaue koia, ‘e tupulaki pe ia, pea ‘ikai ke tau fakahinga’i atu ia ki he ‘etau fanau mo honau hakotupu. Ka ‘e fiema’u ha tui ‘oku lahi mo ha takingaue ‘oku falala ki he ngaue ‘oku ne fai. Kuo pau ke to’a ‘aupito mo ‘ofa lahi kihe kakai moe fonua ‘o Tupou mo hou’eiki. Kapau he’ikai, ‘e mo’oni ai ‘a e lea Tonga ko’ena ‘i ‘olunga pea moe lea ‘a e kau Falanise; “...Plus ca change, plus que c’est la meme chose...” Koe lahi ange hono liliu’i, koe toe lahi ange ia ‘a ‘ene tatau pe...
Koe Finangalo ‘o ha Tu’i...
‘Oku tau fakafeta’i kotoa koe kainga Tonga kitautolu, ‘ihe hokosia ‘ehe ‘Ene ‘Afio, Siaosi Tupou V, ‘a hono nimangofulu ma hiva ta’u mei hono ‘aho ‘Alo’i. ‘Oku lahi fau he taimi ni ‘a e laaulea kihe founga pule’i hotau ki’i fonua, pea fai ai moe feke’ike’i mo ha ngaahi kalanga le’olahi. Na’e iku ‘o vela ai ‘a Nuku’alofa pea mole ai ‘a e ngaahi koloa fakafo’ituitui. Ka ko hono fakaloloma, he na’e mole ai moe mo’ui koe ngaue ta’e’ofa mo ta’etokanga koia he 16/11. Kuo lahi e fetukuaki ia pea moe taki taha lau ‘a ‘ene totonu. Ka koe ‘alu atu koia ‘a e taimi, ‘oku te’eki ai pe ke lilika mai ha maama ia meihe ngaahi ta’efeveitokai’aki ‘oku hoko.
Kuo alanima mai ‘a hotau ngaahi fonua kaunga’api mo kinautolu ‘oku pa’anga’ia ange, ke tokoni’i ‘a e pulonga ko’eni na’e hoko, ka ‘oku tau kei nofo pe kitautolu ‘o felau’aki. Hange tofu pe ko ‘eku lave ko’ena ‘i ‘olunga. ‘Oku ‘ikai pe ha ‘utu ia ‘e hakea. Pea mo’oni ai ‘a e fiehua ‘ae kau papalangi, ‘oku ke sio kiai ka ‘oku ‘ikai ‘ilo’i pe koe ha...You look but you can’t see. Kaikehe, kuo lahi fau ‘etau tukuaki’i hotau Tu’i, ‘o taku ‘oku hala pea ta’e’ofa tokua ‘ene pule mo ‘ene tufa. Toe lahi ‘aupito moe tukuaki’i hala ‘oku fai kihe fale kotoa ‘oe Hau. ‘Ihe taimi na’e kei Pilinisi Kalauni Tupouto’a ai ‘ae Tama Tu’i lolotonga, na’e fiefia atu mo fiemalie lahi ‘ae kainga hono ngaahi tofi’a, kamata meii ‘Utulau ki Nomuka ‘o a’u atu ki Taoa ‘i Vava’u, ‘ihe ‘ikai kenau kavenga’ia, he na’e ‘ikai hoha’asi kinautolu ‘ehe Tama, ke fua ‘a ‘ene kavenga.
‘Ihe ‘alo’ofa ‘a ‘etau Tamai fakahevani, kuo a’u e Tama ‘o Tu’i pea koe ‘ofa mo’oni koia na’e ‘ihe Tama, ‘oku kei ha sino mai pe ia ‘ihe taimi kuo hoko hake ai kihe Taloni. Ko ‘Ene maa’imoa kotoa pe koe fai pe ia ma’a Hono Kakai. Kuone fokotu’u ‘ae tokoni ‘ae Kautaha ‘oe ngaahi fonua ‘Iulope, ke kaimelie mei ai hono kainga ‘i Vava’u Lahi, fokotu’u moe telefoni ‘oku ma’ama’a ange ‘o lavemonu ai hono kainga ‘i Tonga ni, ‘Amelika Lahi, ‘Aositelelia mo Nu’usila, pea ‘ikai mafasia hono kakai he vilitaki fuakavenga ‘ae kau taki fonua ‘e ni’ihi. Na’ane folofola ‘i Ha’apai ki hono kainga ai hili ‘a ‘Ene hoko koe Tu’i ‘o Tonga, ke ‘oua tenau hoha’a kiha talitali ia ‘aki ‘ae ngaahi ouau fakafonua ‘ae Tonga, kae fe’unga pe moha ki’i tunu Ma’ana ke ‘oange ki “TAU’AKIPULU”, pea moha ‘oho ‘a hono kau muimui Ha’ele. Na’ane toe folofola’aki ‘ae loto ‘ofa kihe kau muli ‘oku unga fonua mai ki Tonga ni, he ‘oku unga pehe pe Hono kakai tokolahi ‘ihe ngaahi fonua muli. Koe mahu’inga ‘a ‘Ene folofola ‘i Ha’apai ko ‘Ene Folofola; ‘oku ‘ikai ke tu’a ha taha ia. Koe toki ui pe kita koha tu’a, ‘ihe ngaahi ‘ulungaanga ‘oku te fai. Na’e hoko atu ‘ene Folofola ‘o pehe, koe Tonga kotoa ‘oku ‘iai ‘ene piikinga kihe hou’eiki pea ne fakatata’aki ‘ae kau hou’eiki Ha’apai hange ko Tuita, Havea Tu’iha’ateiho, Tupouto’a mo Malupo, ‘o ne pehe, ‘oku piki e toto e kainga kia Nautolu pea a’u atu ai pe kiai. Koe Folofola mai ‘ae Tu’i, KO HOKU KAINGA MOE TOTO KOTOA KIMOUTOLU TONGA. Kuo ne holoki ai ‘ae ‘avahevahe ‘oku ne fakamavahe’i ai ‘ae Tu’i, hou’eiki moe kakai. ‘Oku tonu leva kainga Tonga ketau fakafeta’i mo pamavava.
Na’ane tuhu’i mai ‘ae hala kihe ‘Isite, ketau fononga atu kiai he koe feitu’u ia ‘e ma’u ai ha ngaahi monuu ketau mo’ui ai. ‘Ikai kuo hanga ‘e Siaina ‘o tokoni’i hotau ngaahi ako’anga ke ako ai ‘etau fanau, pea kenau langa ‘a Nuku’alofa ‘a e ‘oku ‘ikai fiefie pikinima mai ai ‘ae ngaahi fonua na’atau fai feluteni mai he ngaahi ta’u koe. ‘Ihe tui ‘ae motu’a ni, ‘oku ‘ikai fa’a lava ia ke Tofa lelei he taimi lahi ‘i He ‘Ene fakakaukau’i ha puko ‘e ma’u mo’ui mei ai Hono Kakai. Ko ‘Ene maa’imoa kotoa pe ‘oku ‘ikai ‘iai ha fakamu’omu’a nima ai, pe loto ‘oku taaufehi’a mo masiva ‘ofa. Koia ai, koe Tu’i pe tene ‘Afio’i ‘ae me’a ‘oku hooifua kiai ke mo’ui ai Hono kakai. Hange koe lau ‘ae kau papalangi....only the King knows... ‘Oku tonu leva ke tuku ‘e tau fa’a ngututamulea pea moe fie’ilo’ilo, he ko hotau ki’i fale pe moho tau ki’i famili ‘oku tau tokanga mo ‘ilo lelei kiai. Koe Tu’i, ko Tonga katoa ia.
Koe ha ‘ae Import Substitution...
Ko hotau Pule’anga foki, ‘oku tokanga ma’u pe ‘ae kau paipa piko he ‘ekonomika moe fefakatau’aki faka tu’apule’anga, ketau ngaahi ha fa’ahinga koloa ‘i Tonga ni ‘o ngaue ‘aki pe ‘ae koloa ‘oku ma’u mo ngaahi pe ‘i Tonga ni. ‘E lava leva ai ke ‘oua ‘e toe mole ‘etau pa’anga hano fakatau mai ha koloa tatau pe mei muli. Koe ‘uhinga ia ‘oe lea fakapapalangi koia koe “Import Substitution”. Hange ko’eni, ketau ngaahi ha inu moli pe mango pe heni ‘aki ‘ae fua ‘oe ongo fua’i’akau koia ‘oku tupu ‘i Tonga ni. Pe ko ‘etau ngaahi ha kapaika ‘aki pe ‘ae ika ‘oku ma’u he ngaahi potutahi ‘o Tonga ni. Kaikehe, na’e fai ‘emau ki’i ‘apisia fakafamili he uike atu, pea koe ‘aho na’e ‘uho’uha pea momoko angefau. Koia ai, na’e ‘ikai toe totonu mo pasika ange, ‘ae hu ‘ae vaimafana. Fokifa pe ‘ae tauhi ‘oe po, kuo ofongi mai ‘ehe finemotu’a meihe kau ngaohi tii, kuo maha e kasa pea te poho e, te poho e, ‘oku ‘ikai ava ha toe falekasa pe pausa ia, he kuo Sapate. Na’e pehe mai leva ‘ehe motu’a hoku tehina, ‘oku ‘iai ‘ene ki’i sitou tafu pea ‘e lele ‘o ‘omai ke tafu ai ‘ae ngaahi fanga fu’u kulo kalani ‘e hongofulu.
Ne lava ha miniti ‘e tolunoa, kuo a’u mai ‘ae motu’a moe ‘ene sitou. Koe fo’i pamu paipa ukamea folahi, ‘oku fute taha moe konga ma’olunga pea ‘oku ‘iai moe ki’i ava mahalo koe ‘inise 6 falahi pea ono ma’olunga ‘i lalo ‘a e ‘oku fakahu atu ai ‘ae fefie. Na’amau fakasio ha fefie pe pulu ka kuo viviku ia, pea ‘ikai lava ke fai ha tafefie ia he kuo Sapate pea toe ‘uha lahi. Na’e ‘ikai tokanga hoku tehina kiai kae hahalu mai pe ‘eia ‘ae ngaahi puha sipi moe moa, ‘o kamata pea tu’u moe fu’u kulo lahi ‘e taha. ‘Ikai ke lava ha miniti ‘e 20, kuo lili e vai pea taufetongi pehe ai pe ‘o a’u kihe lava e fakatii. Koia ai, ‘oku ‘iai ‘a ‘eku tui kuo fu’u lahi e ngaue fakapoto ‘ae kau ‘ekonomika fakatohitohi ka ‘oku te’ekiai ketau sio ‘oku lava ke fetongi’aki ‘etau ngaahi koloa heni ‘i Tonga ‘aki ‘ae koloa hu mei muli. Kuo toe lahi ange fau ‘ae hu kapainu mai he taimini pea toe lahi ange e ‘u kautaha kasa moe ngaahi sipi kapakapa. ‘Ikai ke ngata ai ka ‘oku toe mamafa ange. Kapau na’e hu mai pe ‘ehe pule’anga ha ngaahi pamu ‘o kasa’i koe sitou, pea tufa fakama’ama’a atu kihe kakai, ‘e lava pe e la’i mei ‘o tu’u ‘ete haka, vaimafana moha toe fakaneifua kehe ange. ‘E ‘ikai leva ketau fakafalala kihe kasa pea ‘e ma’ama’a ange ia ki hotau ngaahi kato.
Ko hono hilifaki ‘oe uipi kihe tu’a ‘oe vale...
Koe kuonga feke’ike’i eni ‘i Tonga ni. ‘Oku vaalau ‘a falealea, kuo fuhu ‘a Liahona mo ‘Atele, kuo taulau e komiti ‘akapulu ‘a Tonga, mavaeua ‘ae kosilio ‘ae kau pisinisi pea ‘oku fele ‘ae fengu’ingu’i ‘ihe va ‘oe ngaahi siasi moe vakovi ‘iha siasi pe ‘e taha. Kuo vela ai hotau kolomu’a ‘o mate ai hotau kakai, lavelavea mo uesia ai e ako ‘etau fanau, holo ‘ae va’inga ‘akapulu ‘i Tonga ni mo mamani lahi, pea holo ‘ae tui ‘a hotau kainga kihe ngaahi siasi moe kau faifekau tokolahi. ‘Oku ou nofo leva ‘o fifili, pe koe ha hono ‘uhinga. Koe ofi mai nai eni ‘ae ‘aho fakamui, ‘a e ‘oku folofola kiai ‘ae Tohi. ‘Ikai kuo lahi e tautaa pea moe kau palofita loi. Kou fie huke hake e nusipepa ka ko hono tukuaki’i mai ‘ae motu’a faifekau ko e, mo e, koe faihala moe fakatauhisipi kovi.
Na’e ‘asi ‘iha filimi vitio ‘ihe Internet ‘a hono hiki ha’aki ‘ehe sotia ha tamasi’i ako lolotonga e ta’ofi atu e kee kae kei fai pe. Kuo lau leva e tokolahi ia pe koe ha kuo taa pehe’i ai ‘etau fanau. Na’u manatu hake leva kihe ta’u ‘ihe kuohili na’u ngaue ai ‘i Lonitoni peau taa’i ai ‘eku tamasi’i, koe taungutu kihe ‘ene fa’e. Na’e ‘alu ‘eku tamasi’i kihe ako pea ta ko e ‘oku ‘ilonga ‘ae fu’u ta ia hono nima. Na’e ‘ikai ke launga ‘eku tamasi’i ‘a’aku ka koe ‘ilo’i pe ia ‘ehe faiako fakamalohisino ‘ae ‘uli’uli hono nima. ‘Ihe kamata ke ma’u ‘emau me’atokoni efiafi, kuo tu’u mai ha ongo polisi ‘e ua homau matapa. Neu fifili pe koe ha, pe na’e fai ‘ehe ‘eku tamasi’i ha me’a he ‘apiako. Kaikehe, ne kole mai e polisi ‘oku ma’olunga ‘ia naua, pe tena lava ‘o hu mai kemau po talanoa peau tali ange ‘io ‘oku sai pe. Na’e fakahoko mai leva ‘ehe polisi ‘ae launga ‘ae ‘apiako pea kenau omi ki homau ‘api ‘o vakai pe ‘oku ou ngaahi kovi’i ‘eku fanau - pe koe lea fakapapalangi - abuse.
Na’u talaange koe anga ia ‘emau tauhi fanau homau fonua, ko hono kinisi ke ongo’i ‘ehe ‘emau fanau pea ‘ikai leva kenau toe talangata’a. Na’e pehe mai leva ‘ehe polisi, tenau faka’ilo au koe ta fanau (child abuse). Na’e ne fakamatala mai kia au ‘oku tapu ha ia ‘i Pilitania kete ala ‘o ta ‘ete fanau. Na’u toki ongo’i ai ‘oku ou ‘ihe fonua kehe, pea makehe mo hono lao moe ‘ulungaanga, tautefito kihe tauhi hake ‘oe fanau. Na’e ha’u foki moe ilifia na’u ‘alu ‘o ki’i heu ‘i he “Hu’atolitoli” koia ‘o Pilitania. Na’u kole fakamamate ange ai kihe ‘ofisa polisi, he’ikai keu toe taa’i ‘eku tamasi’i. Na’e kamata leva keu fakapetepete tangi, pea hoholo hifo ai moe le’o ‘o hange ha uilou tangi ‘i ha ve’e vai. Na’u fakamatala ange leva kihe polisi, na’u tupu hake au he ngaahi ta lalahi’i au ‘ehe ‘eku ongo matu’a peau hu ‘o kolisi, na’e toe ‘ange’ange ange ai ‘a hono uipi’i au ‘ehe ‘eku kau faiako he taimi ‘oku ou leangata’a ai. Na’u talaange koe kolisi na’u ‘iai na’e fokotu’u ia ‘ehe Tu’i homau fonua moe kau faifekau Uesiliana, pea koe fale’i pe ia ‘ehe kau Uesiliana ni, ke hilifaki ‘ae uipi kihe tu’a ‘oe vale. Na’e kamata hohoi mai leva ‘ae loto ‘oe polisi kihe ‘eku talanoa ‘one pehe mai na’e ako moia ‘ihe ‘apiako Uesiliana ‘i Oxford, pea koe me’a tatau pe na’e hoko kiai. Ne ma lulululu leva ‘o hange ha ongo tokoua kuo fuoloa ha’ana ta’e femataaki. Pea ne talamai ai pe ‘oku mahino kia teia ‘ae me’a na’e hoko, pea ke ‘oua teu toe fai. Na’amau lotu tapuaki ai pe pea mau matuku.
Hili ha ngaahi ‘aho moe mahina meihe fetaulaki ko’eni, na’u toe uipi’i ‘eku ki’i tamasi’i ‘e taha, ka koe taimi koia na’u faka’ehi’ehi meihe ta ‘ihe feitu’u ‘e ‘ilonga hono sino ‘o ala ma’u ai ‘ehe faiako. Koe ta’u eni ‘e uangofulu tupu mei ai, pea ‘oku kei angalelei pe ‘eku ongo tamaiki na’u fa’a vevela’i. Na’e ‘ikai ke ‘uhinga ‘eku taa’i kinaua kena lavea ai pe mamahi’ia ‘o lahi ange ‘ihe kovi na’ana fai. Na’e fai ‘aki pe ia ‘a ‘eku ‘ofa mo’oni ‘ia naua moe kaha’u ‘oku hangina mai kia naua. Kapau he’ikai keu fakangata’i ‘i homau ‘api, tena ‘alu ‘o fai e me’a tatau ha ‘api ‘oha taha kehe, pea mahalo ‘e toki tautea’i mamafa ‘aupito ia ‘ehe ‘api koia, pea ‘e malo pe kena ta’e lavea lahi ai pe mole ai pe ‘ena mo’ui...’Ikai ngata ai, ‘e lavea ha taha ‘i ha’ana nague pea iku ai pe ‘o heu ‘i Hu’atolitoli...Tala kei Kapa, na’ake to ki Mala.
Koe ha ‘ae mate... Koe ‘osi ia ‘ae manavaa...
♦END♦
